Atatürk'ün yaşamı Millî Mücadele'den Cumhuriyet'e uzandı

Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu ve ilk Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal Atatürk, 10 Kasım 1938'de İstanbul'daki Dolmabahçe Sarayı'nda saat 09.05'te, 57 yaşında hayatını kaybetti. Vefatının üzerinden 88 yıl geçerken, her 10 Kasım'da saat 09.05'te sirenler eşliğinde Türkiye'nin dört bir yanında saygı duruşu yapılıyor. 1881'de Selanik'te Ali Rıza Efendi ve Zübeyde Hanım'ın çocuğu olarak dünyaya gelen Mustafa Kemal, önce mahalle mektebinde, ardından Şemsi Efendi Mektebi'nde eğitim aldı. Askerlik mesleğine yönelerek Selanik Askerî Rüştiyesi ve Manastır Askerî İdadisi'nde öğrenim gördü; 1899'da İstanbul'daki Harp Okulu'na girdi. Harp Okulu'ndan 1902'de teğmen, Harp Akademisi'nden 1905'te kurmay yüzbaşı olarak mezun oldu. Şam, Manastır ve Selanik'teki görevlerinde askerî tecrübe kazandı.

Çanakkale'den Millî Mücadele'ye

Mustafa Kemal'in komutan olarak tanınmasında Çanakkale Savaşları etkili oldu. 1915'te 19. Tümen Komutanlığına atanan Mustafa Kemal, İtilaf Devletleri'nin Gelibolu Yarımadası'ndaki harekâtında görev aldı. Arıburnu, Conkbayırı ve Anafartalar'daki muharebelerdeki komutası, Çanakkale savunmasında rol oynadı. Conkbayırı'nda göğsüne gelen şarapnelin cebindeki saate çarpması, ölümden kurtulduğu olaylardan biri olarak tarihe geçti. “Anafartalar Kahramanı” olarak anılan Mustafa Kemal, daha sonra Doğu Cephesi'nde, Suriye ve Filistin cephelerinde görev yaptı. Birinci Dünya Savaşı'nın ardından Osmanlı topraklarının işgali üzerine Mustafa Kemal Paşa, 16 Mayıs 1919'da Bandırma Vapuru ile İstanbul'dan ayrıldı ve 19 Mayıs'ta Samsun'a ulaştı. Samsun'a çıkışı, Türk Kurtuluş Savaşı'nın başlangıcı kabul edildi. 22 Haziran 1919'da yayımlanan Amasya Genelgesi'nde bağımsızlığın milletin azim ve kararıyla sağlanacağı vurgulandı. Erzurum ve Sivas kongrelerinde millî bağımsızlığın ilkeleri belirlenirken manda ve himaye reddedildi. 23 Nisan 1920'de Ankara'da, Mustafa Kemal Paşa'nın önderliğinde Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) açıldı. Meclis ve Hükümet Başkanı seçilen Mustafa Kemal, Millî Mücadele'nin askerî ve siyasi yönetimini üstlendi. Birinci ve İkinci İnönü savaşlarının ardından 1921'de Sakarya Meydan Muharebesi kazanıldı. TBMM, 19 Eylül 1921'de Mustafa Kemal Paşa'ya “Gazi” unvanı ve “Mareşal” rütbesi verdi. 26 Ağustos 1922'de başlayan Büyük Taarruz'un ardından 30 Ağustos'ta Başkomutanlık Meydan Muharebesi kazanıldı; Türk ordusu 9 Eylül 1922'de İzmir'e ulaştı.

Cumhuriyet ve reformlar

24 Temmuz 1923'te imzalanan Lozan Barış Antlaşması'nın ardından, 29 Ekim 1923'te TBMM'de Cumhuriyet ilan edildi ve Mustafa Kemal Atatürk ilk Cumhurbaşkanı seçildi. Hayatını kaybettiği 1938'e kadar bu görevde kalan Atatürk'ün öncülüğünde eğitim, hukuk, ekonomi, kültür ve toplum yaşamını kapsayan değişiklikler yapıldı. 1924'te Tevhid-i Tedrisat Kanunu kabul edildi; 1926'da Türk Medeni Kanunu yürürlüğe girdi. 1928'de Latin esaslı Türk alfabesine geçildi. Türk Dil Kurumu ve Türk Tarih Kurumu kuruldu. Kadınlara 1930'da belediye seçimlerine katılma, 1934'te milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanındı. 1930'lu yıllarda devlet öncülüğünde sanayi yatırımları yapılırken tarımda modern üretim yöntemleri geliştirildi; Atatürk'ün öncülüğünde kurulan örnek çiftliklerde tarımsal üretimin geliştirilmesi için çalışmalar yürütüldü. Dış politikada bağımsızlığın korunması ve bölgesel barış hedeflendi. Türkiye 1932'de Milletler Cemiyetine üye oldu; 1934'te Balkan Antantı kuruldu, 1937'de Sadabat Paktı imzalandı. 1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi Türkiye'nin boğazlar üzerindeki egemenlik haklarını güçlendirdi. Hatay meselesine ilişkin diplomatik girişimler sürerken Hatay, Atatürk'ün vefatından sonra 1939'da Türkiye'ye katıldı.

Dolmabahçe'den Anıtkabir'e

Sağlık sorunları yaşayan Atatürk, 1938'de Dolmabahçe Sarayı'nda tedavi gördü ve 10 Kasım 1938 Perşembe günü saat 09.05'te hayatını kaybetti. Naaşı 16 Kasım'da Dolmabahçe Sarayı'nda katafalka konularak halkın ziyaretine açıldı. 19 Kasım'da Yavuz Zırhlısı ile İstanbul'dan İzmit'e, oradan trenle Ankara'ya götürüldü. 21 Kasım 1938'deki devlet töreninin ardından Ankara Etnografya Müzesi'ndeki geçici kabrine yerleştirildi. Naaşı, ölümünün 15. yıl dönümü olan 10 Kasım 1953'te Anıtkabir'e nakledildi. Atatürk'ün görev aldığı cepheler, öncülük ettiği bağımsızlık mücadelesi ve reformları Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş sürecini şekillendirdi. Her 10 Kasım'da saat 09.05'te ülke genelinde düzenlenen saygı duruşuyla Atatürk'ün yaşamı, fikirleri ve Cumhuriyet'e bıraktığı miras anılıyor.