Cumhuriyet’in 103. Yılı: Kuruluş Süreci ve Bayram Olduğu Gün

Türkiye Cumhuriyeti, kuruluşunun 103. yılını kutlarken, milli egemenliğin devlet yönetiminin temel taşı olduğu bu yeni devletin kuruluşu, Gazi Mustafa Kemal Atatürk önderliğinde gerçekleşti. Birinci Dünya Savaşı sonrası Anadolu'nun işgaliyle başlayan Milli Mücadele, bağımsızlığın kazanılması ve yeni bir devletin vücut bulmasıyla nihayete erdi. Mustafa Kemal Paşa'nın 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkarak başlattığı süreç; Amasya Genelgesi, Erzurum ve Sivas Kongreleri ile devam etti. Milli iradeyi vurgulayan "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır" sözü, bu mücadelenin temel ilkesiydi.

Meclis ve Yeni Devletin Temelleri

Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin (TBMM) 23 Nisan 1920'de Ankara'da açılması, Milli Mücadele'nin Meclis çatısı altında yönetilmesini sağladı. 20 Ocak 1921'de kabul edilen Teşkilat-ı Esasiye Kanunu, egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu güvence altına aldı. 30 Ağustos 1922'deki Büyük Zafer'in ardından yönetim biçimini belirleme adımları atıldı. TBMM, 1 Kasım 1922'de saltanatı kaldırdı. 24 Temmuz 1923'te imzalanan Lozan Barış Antlaşması ile Türkiye'nin bağımsızlığı uluslararası alanda tescillenirken, Ankara 13 Ekim 1923'te başkent oldu.

29 Ekim'de Cumhuriyet İlan Edildi

Ekim 1923'te yaşanan hükümet krizi, yönetim sisteminin değiştirilmesi gerekliliğini ortaya çıkardı. Mustafa Kemal Paşa, 28 Ekim akşamı çalışma arkadaşlarına, “Yarın Cumhuriyet'i ilan edeceğiz.” diyerek süreci başlattı. Aynı gece İsmet Paşa ile birlikte 1921 Anayasası'nda yapılması planlanan değişiklikler üzerinde çalıştı. TBMM'de 29 Ekim 1923 Pazartesi günü görüşülen anayasa değişikliği, saat 20.30'da 158 milletvekilinin oy birliğiyle kabul edildi. Anayasanın ilk maddesine “Türkiye Devletinin şekli hükümeti, Cumhuriyettir.” hükmü eklendi. Ardından yapılan seçimde Gazi Mustafa Kemal Paşa, 158 oyla Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk Cumhurbaşkanı seçildi. Atatürk, Meclis kürsüsündeki konuşmasını “Türkiye Cumhuriyeti mesut, muvaffak ve muzaffer olacaktır.” sözleriyle tamamladı. Bu karar, Meclis'te alkışlarla ve “Yaşasın Cumhuriyet” nidalarıyla karşılanırken, Ankara'da 101 pare top atışı yapıldı. Cumhuriyet'in ilanı, ülkenin çeşitli bölgelerinde kutlanarak Meclis hükümeti sisteminden parlamenter kabine sistemine geçişin yolunu açtı.

29 Ekim Milli Bayram Oldu

Cumhuriyet'in ilan edildiği 29 Ekim 1923'te bu tarihin resmi bayram olmasına yönelik bir yasa bulunmuyordu. 1924'te çıkarılan bir kararname ile ilan gününün özel programlar ve 101 pare top atışıyla kutlanması kararlaştırıldı. TBMM'nin 19 Nisan 1925'te kabul ettiği yasa ile 29 Ekim milli bayram ilan edildi ve her yıl resmi törenlerle kutlanması yasal güvence altına alındı. İlanı takip eden yıllarda hukuk, eğitim, yönetim ve toplumsal yaşam alanlarındaki düzenlemelerle yeni devletin kurumları şekillendi. Cumhuriyet Bayramı, Türkiye'nin dört bir yanında çeşitli tören ve etkinliklerle kutlanmaya devam ediyor.