Bir toplum çökmeye silah sesleriyle başlamaz. Önce "özür dilerim" cümlesi kaybolur. Sonra "teşekkür ederim." Ardından "haklıydın" demeyi unuturlar. En son da telafi etmenin ne demek olduğunu...
İnsanlık tarihinin en büyük yıkımları, kibirle inşa edilmiştir. Çünkü kibir, insanın kendi hatasını göremeyecek kadar körleşmesidir. Bugün etrafımıza baktığımızda, özür dilemeyi zayıflık; teşekkür etmeyi mecburiyet; hatasını kabul etmeyi ise yenilgi sayan milyonlar görüyoruz. Oysa karakter, hiç hata yapmamak değil; yaptığı hatanın yükünü omuzlayabilmektir.
Bu yüzden ömrünüzden tek bir saniyeyi bile; özür dilemeyi bilmeyen, teşekkür etmeyen, yanlışını kabul etmeyen ve onu telafi etmek için en küçük bir gayret göstermeyen insanlar uğruna tüketmeyin. Çünkü insanı yoran hata değildir; hatanın inkâr edilmesidir.
Modern çağın en büyük yalanlarından biri de "yasını ertele" telkinidir. Hayır... Yas ertelenmez. Belki birkaç gün, belki birkaç hafta hayatın zorunlulukları nedeniyle bekletilebilir; fakat bastırılan her acı, başka bir yerden insanın ruhunu kemirmeye devam eder. Yas, yalnızca kaybedilen insana değil, kaybedilen hayallere de tutulur. Yas tutulmalıdır; hatta onurlandırılmalıdır. Çünkü yasını yaşamayan insan, yeniden sevmeyi de öğrenemez. Acısını gömmeye çalışanlar, sevgisini de gömer.
İlişkilerde ise en çok yanlış anlaşılan kavram affetmektir. Affetmek tek başına hiçbir şeyi düzeltmez. Gerçek mesele telafidir. Güven, sözlerle değil; bedeli ödenmiş davranışlarla geri gelir. Kırılan bir vazoyu "özür dilerim" diyerek eski hâline getiremezsiniz. Yapıştırabilirsiniz belki ama çatlak orada durur. İşte o çatlağı görünmez kılan şey, samimi telafidir.
Bugünün insanı ise sürekli aynı cümleyi kuruyor:
"Ben doğru insanı bulamadım."
Belki de asıl soru şudur:
Sen hiç bir başkasının doğru insanı olabildin mi?
Çünkü herkes kusursuz bir liman arıyor ama kimse güvenilir bir kıyı olmaya çalışmıyor. Herkes sevilmek istiyor; fakat sevilebilir bir karakter inşa etmekle ilgilenmiyor.
İlişkilerin tüketim kültürüne teslim olduğu bir çağdayız. Sadakat ağır geliyor, emek yoruyor, bağlılık ise özgürlüğün düşmanı gibi gösteriliyor. "Ben ilişkiye hazır değilim." "Bağlanamıyorum." "Kendimi keşfediyorum." Bu cümleler bazen gerçek bir psikolojik sürecin ifadesi olabilir; bazen de sorumluluk almaktan kaçmanın modern sloganlarına dönüşebilir. Sonra aynı insanlar yalnızlığın içinde bir çocuğun, bir evliliğin ya da romantik bir hayalin bütün boşluklarını doldurmasını bekliyor. Oysa çocuk, eksik yetişkinlerin tamir aracı değildir.
Bugün evlilik kurumu da garip bir pazarlığın içine sıkıştı. Kimileri onu kölelik olarak görüyor; kimileri ise sınırsız beklentilerin karşılanacağı bir hizmet sözleşmesi gibi... Bir taraf sevginin yerine ekonomik güvenceyi koyuyor; diğer taraf emeğin yerine yalnızca finansal yükümlülüğü konuşuyor. Yazlık, kışlık, tatil, düğün, ev, araba... İsteklerin listesi uzarken fedakârlıkların listesi kısalıyor. Bir yol arkadaşlığı olması gereken evlilik, bazen tek kişinin omuzlarına yüklenen ağır bir çuvala dönüşüyor.
Eskiler erkeği "dağ" diye tarif ederdi. Bu benzetme yalnızca fiziksel güçle ilgili değildi; dayanıklılığı, sorumluluğu ve sığınılabilir olmayı anlatıyordu. Kadın ise o zirvenin anlamıydı; baş tacıydı. "Karı" ve "koca" kelimelerinin etrafında oluşan kültürel çağrışımlar, bir üstünlük ilişkisini değil, birbirini tamamlayan iki varlığı işaret ediyordu. Bugün ise tamamlamak yerine yarışmayı öğretiyoruz. Aynı evin içinde iki rakip yetiştiriyoruz.
Özgürlüğü de yanlış tarif ediyoruz. Özgürlük, yalnızca istediğini giyebilmekten ibaret değildir. İnsan bedeni elbette kendisine aittir; ancak zarafet ile teşhir arasındaki çizginin nerede başladığına dair estetik ve kültürel tartışmalar da yüzyıllardır sürmektedir. Çekicilik çoğu zaman her şeyi göstermekten değil, hayal gücüne alan bırakabilmekten doğar. Gizemin estetiği, gösterinin gürültüsünden daha uzun ömürlüdür.
Bir başka sessiz kriz ise aile içinde büyüyor. Çocuklara sorumluluk öğretmek yerine, her eleştiriyi kişilik saldırısı sanıyoruz. Ev işlerini öğrenmenin değersiz görüldüğü, emeğin küçümsendiği, fedakârlığın "ezilmek" olarak etiketlendiği bir kültürde; ortak hayat kurmak da giderek zorlaşıyor. Evlilik yalnızca haklar kataloğu değildir; aynı zamanda görevlerin de ortaklaşa taşındığı bir sözleşmedir.
Elbette bütün bu dönüşümün tek bir nedeni yoktur. Ekonomik koşullar, kentleşme, dijital kültür, bireyselleşme, değişen toplumsal cinsiyet rolleri, sosyal medya ve tüketim ekonomisi ilişkileri derinden etkiliyor. Kimi düşünürler modern bireyciliğin aile bağlarını zayıflattığını savunurken, kimileri de geçmişteki geleneksel yapıların önemli eşitsizlikler barındırdığını hatırlatıyor. Bu yüzden ne geçmiş bütünüyle masumdu ne de bugün bütünüyle yozlaşmış. Asıl mesele, hangi değerleri kaybettiğimiz ve hangilerini yeniden inşa edeceğimizdir.
İnsanlık, teknoloji sayesinde Ay'a gitmeyi başardı ama aynı evin içinde birbirine "özür dilerim" demeyi başaramıyor.
Belki de çağımızın en büyük trajedisi budur.
Çünkü bir medeniyet; binaları yıkıldığında değil, vicdanı susup kibri konuşmaya başladığında çöker.