Bir ülkenin geleceği bazen sessizce kaybolur. Ne bir savaş ilan edilir ne de sirenler çalar. Bir sabah uyanırsınız; çocuklar aynı sıralarda oturmaktadır, öğretmenler aynı tahtaya yazmaktadır, okul zilleri yine aynı saatte çalmaktadır. Fakat bir şey eksilmiştir: Merak...
Artık çocuklara sorular sormayı değil, doğru şıkkı bulmayı öğretiyoruz. Düşünmeyi değil, yetişmeyi; anlamayı değil, ezberlemeyi; hakikati aramayı değil, puanı kovalamayı...
Oysa medeniyetleri ileri taşıyan insanlar, doğru cevabı en hızlı işaretleyenler değil; doğru soruyu sormaya cesaret edenlerdir.
Platon, Devlet adlı eserinde şu cümleyi kurar:
"Eğitimin insanı yönlendirdiği istikamet, onun geleceğini belirler."
İki bin dört yüz yıl önce söylenmiş bu söz, bugün koridorları deneme sınavlarıyla dolu okullarımıza bakınca daha da ağır bir anlam kazanıyor. Çünkü yönünü yalnızca sınavlara çeviren bir eğitim sistemi, geleceğini de sınav sonuçlarına indirger. Oysa insan, puan cetveline sığmayacak kadar derin bir varlıktır.
Bugün çocuklarımıza "Ne olmak istiyorsun?" diye soruyoruz; fakat çok azımız "Nasıl bir insan olmak istiyorsun?" diye soruyor. Meslekler öğretiyoruz ama karakteri ihmal ediyoruz. Bilgiyi aktarıyoruz ama hikmeti çoğu zaman sınıfın dışında bırakıyoruz.
Sokrates'in şu sözü, eğitimin özünü tek cümlede özetler:
"Kimseye bir şey öğretemem; yalnızca onları düşünmeye sevk edebilirim."
Çünkü gerçek eğitim, zihni doldurmak değil, zihni uyandırmaktır. Bir öğrencinin hafızasını bilgiyle yüklemek kolaydır; fakat vicdanını, merakını ve muhakemesini beslemek sabır ister.
Albert Einstein'a atfedilen ve en çok bilinen eğitim tanımlarından biri de bunu destekler:
"Eğitim, okulda öğrenilenler unutulduktan sonra geriye kalandır."
Demek ki eğitim; ezberlenen formüllerin toplamı değil, insanın dünyaya bakışında bıraktığı izdir. Eğer yıllarca sınava hazırlanan bir genç, mezun olduğunda düşünmekten korkuyorsa; diploma almış ama hayal kurmayı unutmuşsa, gerçekten ne kazanmıştır?
Cahit Zarifoğlu'nun şu dizeleri ise eğitim tartışmasının insani tarafını hatırlatır:
"İnsandır, sanmıştım mukaddes ve muhterem."
Belki de bütün mesele burada düğümleniyor. Eğitim, önce insana inanma sanatıdır. Öğrenciyi yalnızca başarı grafiği olarak gören bir anlayış, onun içindeki şiiri, korkuyu, umudu ve sessizliği göremez. Oysa her çocuk, henüz yazılmamış bir kitaptır; öğretmen ise o kitabın yazarı değil, ilk okurudur.
Bugün okullarımızda sessizlik var; fakat bu sessizlik huzurun değil, yarışın sessizliği. Koridorlarda ayak sesleri duyuluyor ama merakın sesi giderek azalıyor. Çocuklar test çözüyor; fakat hayat, çoktan seçmeli sorular sormuyor. Hayatın seçenekleri yoktur; yalnızca sonuçları vardır.
Belki de asıl başarısızlığımız, çocuklara geleceği öğretmeye çalışırken geleceği kurabilecek hayal gücünü unutturmamızdır.
Bir toplum, sınavlarda yüksek puan alan bireylerle büyüyebilir; fakat yalnızca düşünebilen, sorgulayabilen, vicdan sahibi insanlar sayesinde yükselebilir.
Bu yüzden bugün kendimize yeniden şu soruyu sormanın zamanı geldi:
Biz gerçekten çocuklarımızı hayata mı hazırlıyoruz, yoksa yalnızca bir sonraki sınava mı?
Çünkü bazı soruların doğru cevabı yoktur; yalnızca doğru vicdanı vardır. Ve belki de eğitimin en büyük amacı, doğru cevabı ezberletmek değil, doğru vicdanı inşa etmektir.