“Annesi ölene öksüz, babası ölene yetim denir; fakat evladı ölene bir isim verilmemiştir.”
Çünkü bazı acılar, insan dilinin taşıyamayacağı kadar ağırdır. Kelimeler bazen yasın karşısında diz çöker. Bir anne ya da baba için evladını toprağa vermek, yalnızca bir kayıp değil; zamanın, hafızanın ve hayatın parçalanmasıdır. İnsan o an yalnızca bir yakınını değil, geleceğini de gömer.
Geçtiğimiz günlerde genç bir çocuk, yalnızca sigara vermediği için defalarca bıçaklanarak öldürüldü. Bir sigara… Bir anlık öfke… Birkaç saniyelik kontrolsüzlük… Ve geriye ömür boyu dinmeyecek bir acı kaldı. İşte modern çağın asıl çöküşü tam burada başlıyor. Çünkü artık mesele yalnızca suç oranları değil; insan ruhunun değersizleşmesi.
Bir insanın hayatı, birkaç saniyelik öfkeye kurban ediliyorsa orada yalnızca bir cinayet değil, bir medeniyet kırılması vardır. Çünkü hiçbir toplum bir anda barbarlaşmaz. Çürüme önce insanın iç dünyasında başlar. Merhamet azalır, vicdan körelir, öfke sıradanlaşır, sabır küçümsenir… Sonra bir gün insanlar birbirini bir sigara, bir bakış, bir ego meselesi yüzünden öldürmeye başlar.
Bugün modern dünyanın en büyük problemi ekonomik kriz değil; ruhsal çözülmedir. İnsanlık tarih boyunca savaşlar, kıtlıklar, darbeler ve yıkımlar gördü. Fakat belki de hiçbir çağ, bugünkü kadar sessiz bir çürümeye teslim olmadı. Çünkü modern insan artık bedenini değil, ruhunu kaybediyor. Ve ruhun çöküşü, yıkılan bir şehir kadar gürültülü olmuyor. Sessizce gerçekleşiyor. Bir ekran ışığında, kısa videolarda, sahte gülüşlerde, filtrelenmiş hayatlarda, görünür olma takıntısında…
Sosyal medya bugün yalnızca bir iletişim aracı değildir; modern insanın psikolojik ve ahlâkî anatomisini açığa çıkaran devasa bir laboratuvardır. İnsan artık yaşamak için değil, görünmek için yaşıyor. Eskiden insanlar hatıra biriktirirdi; şimdi içerik üretiyor. Bir kahvenin tadı değil fotoğrafı, bir dostluğun derinliği değil paylaşımı önemseniyor. Böylece insan, kendi hayatını yaşamaktan çok kendi vitrininin yöneticisine dönüşüyor.
Tam da burada İbn Haldun yüzyıllar öncesinden bugünü işaret ediyor gibidir. O, medeniyetlerin önce ruhen çöktüğünü söylerken aslında insan karakterindeki aşınmaya dikkat çekiyordu. Ona göre toplumları ayakta tutan şey yalnızca kanunlar değil; ortak vicdan, ortak ahlâk ve manevi bağlardı. İnsanlar birbirine yabancılaştığında, aynı şehirde yaşayıp aynı hakikate inanmadığında çözülme kaçınılmaz hale gelir.
Bugün aynı evin içinde yaşayan insanlar bile birbirinin ruhuna temas edemiyor. Herkes konuşuyor ama kimse dinlemiyor. Herkes görünür olmak istiyor ama kimse gerçekten görülmüyor. Oysa görünmek başka şeydir, görülmek başka… Görülmek, insanın ruhuna temas edilmesidir. Modern dünya ise insanın ruhunu değil, profilini görüyor.
Fyodor Dostoyevski bugün yaşasaydı, muhtemelen bu çağı insan ruhunun büyük bir yeraltı metni olarak okurdu. Çünkü o, insanın içindeki karanlığın bastırıldığında yok olmadığını; biçim değiştirerek geri döndüğünü biliyordu. Bugünün insanı da tam olarak böyledir: Sürekli mutlu görünmeye çalışan ama içten içe tükenen, kalabalıkların içinde görünür olup geceleri derin bir anlamsızlık hissiyle baş başa kalan bir varlık…
Belki de çağımızın en büyük ironisi şudur: İnsan hiç olmadığı kadar bağlantılı ama hiç olmadığı kadar yalnız. Çünkü teknoloji iletişimi büyüttü; fakat temas etmeyi öğretemedi. Bilgi çoğaldı ama hikmet azaldı. İnsanlar artık birbirinin yüzüne değil, ekranına bakıyor. Ve bir süre sonra ekran büyürken vicdan küçülüyor.
İşte bu yüzden bir çocuk sigara vermediği için öldürülebiliyor. Çünkü insan hayatının değeri yavaş yavaş düşüyor. Öfke büyüyor ama tahammül küçülüyor. Güç gösterileri çoğalıyor ama karakter zayıflıyor. İnsanlar artık güçlü görünmek istiyor; güçlü kalmak değil. Oysa gerçek güç, öfkesini kontrol edebilen insanın omuzlarında taşınır.
Bugün geldiğimiz noktada mesele yalnızca güvenlik sorunu değildir. Bu, aynı zamanda bir anlam krizidir. Çünkü bir toplum merhameti kaybetmeye başladığında, kanunlar tek başına yeterli olmaz. Vicdanın sustuğu yerde hukuk geç kalır.
Ve belki de asıl korkmamız gereken şey şudur:
İnsanların ölmesi değil, insanların ölüm karşısında bile hissizleşmeye başlaması…